Nghỉ hè, phụ huynh cảnh giác trước hình thức thao túng tâm lý trẻ trên mạng

Không còn dừng lại ở việc tiếp cận nội dung xấu độc, trẻ em trên môi trường mạng hiện nay đang đối mặt với nguy cơ mới, tinh vi và nguy hiểm hơn gấp nhiều lần, chính là sự thao túng tâm lý.

Theo chuyên gia, trẻ em không chỉ vô tình tiếp cận các nội dung xấu độc trên mạng xã hội mà còn phải đối mặt với một nguy cơ mới, tinh vi và nguy hiểm hơn nhiều: sự thao túng tâm lý có chủ đích bằng các kịch bản có chiều sâu.
 

Năm ngoái, vụ việc bé gái ở TPHCM bị thao túng tâm lý trong thời gian dài trên môi trường mạng gây xôn xao trong dư luận (Ảnh: CTV).

Cạm bẫy tinh vi từ những kịch bản thao túng tâm lý 

Chia sẻ về thực trạng này, ông Ngô Tuấn Anh, Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và chuyên gia An ninh mạng Việt Nam, CEO Công ty an ninh mạng SafeGate nhận định: "Trẻ em ngày nay tiếp cận Internet rất sớm, thời lượng sử dụng thiết bị ngày càng lớn, trong khi năng lực tự bảo vệ, nhận diện rủi ro và xử lý tình huống của các em chưa được trang bị tương xứng".

Điểm đáng báo động trong bối cảnh hiện nay là sự xuất hiện của các hình thức thao túng tâm lý tinh vi.

Đối tượng xấu thường đóng vai bạn cùng tuổi, người hâm mộ hoặc những nhân vật có ảnh hưởng trong cộng đồng game để tiếp cận trẻ. Chiến thuật chung là tạo dựng sự tin tưởng tuyệt đối, sau đó thực hiện bước then chốt là cô lập trẻ khỏi người lớn.

Ông Ngô Tuấn Anh phân tích: “Kẻ xấu tạo sự tin tưởng trước, sau đó cô lập trẻ khỏi người lớn, từng bước tiêm nhiễm vào đầu trẻ suy nghĩ rằng người lớn không hiểu mình, luôn phản đối hoặc ngăn cản tình cảm/sự tự do của trẻ, từ đó cắt đứt liên lạc giữa trẻ và gia đình".

Khi sợi dây kết nối với gia đình bị nới lỏng, kẻ xấu sẽ điều khiển trẻ chia sẻ hình ảnh, thông tin nhạy cảm. Đây chính là lúc "vũ khí" được hình thành.

"Khi đã có được hình ảnh, thông tin nhạy cảm của trẻ, kẻ xấu sẽ dùng đó làm vũ khí để đe dọa, ép buộc trẻ làm theo những yêu cầu tiếp theo", ông Tuấn Anh cảnh báo.

Theo vị đại diện SafeGate, phụ huynh cần chú ý một số dấu hiệu bất thường như trẻ đột ngột thay đổi thói quen sử dụng thiết bị; lén lút hơn khi dùng điện thoại; phản ứng quá mạnh khi cha mẹ hỏi về bạn bè trên mạng; mất ngủ, lo âu, cáu gắt;... thường xuyên xóa lịch sử trò chuyện; nhận quà, tiền, vật phẩm game từ người lạ.

Đáng chú ý, trong thời đại ngày nay, kẻ xấu đã tận dụng AI để thực hiện các cuộc tấn công nhắm vào trẻ em.

"AI có thể được dùng để tạo ra hình ảnh, giọng nói, tin nhắn, video hoặc nhân vật ảo rất giống thật. Công nghệ Deepfake có thể bị lạm dụng để ghép mặt, tạo hình ảnh nhạy cảm giả, bôi nhọ, đe dọa, tống tiền hoặc xâm hại danh dự của trẻ. 

Trong khi đó, những công cụ tạo nội dung tự động có thể giúp đối tượng xấu xây dựng những kịch bản trò chuyện rất tự nhiên, đánh vào tâm lý tò mò, cô đơn, muốn được công nhận hoặc sợ bị cô lập của trẻ”, vị chuyên gia phân tích. 
Trước đây, trẻ thường phải chủ động tìm kiếm mới tiếp cận được nội dung xấu. Hiện nay, một vài lượt xem, lượt thích hoặc dừng lại lâu hơn ở một video đã đủ để hệ thống tiếp tục gợi ý các nội dung tương tự, khiến trẻ bị cuốn sâu hơn mà phụ huynh không nhận ra.
 

Có thể thấy, các thuật toán đề xuất trên mạng xã hội đang vô tình tạo ra những "vòng xoáy" nội dung độc hại.

Cần trang bị năng lực tự bảo vệ cho trẻ 

Trước thực trạng này, việc cấm đoán cực đoan không còn là giải pháp tối ưu. Nhiều phụ huynh Việt Nam vẫn nhìn vấn đề khá đơn giản theo hướng: Con dùng nhiều thì giảm thời gian, xem nội dung xấu thì chặn, chơi game nhiều thì cấm. 

Ông Tuấn Anh khẳng định, những biện pháp này có thể cần thiết trong một số trường hợp, nhưng chỉ vậy thôi là chưa đủ. Thay vào đó, phụ huynh cần trang bị 3 nhóm kỹ năng cốt lõi:

Kỹ năng nhận diện rủi ro: Hiểu rõ nguy cơ núp bóng dưới hình thức nào để tránh phản ứng muộn hoặc quá cực đoan.

Kỹ năng đồng hành và giao tiếp: Tránh việc chỉ nói chuyện với con khi đã xuất hiện vấn đề như điểm kém, dùng điện thoại quá lâu. Cuộc đối thoại lúc đó dễ dẫn đến xung đột, vì "trẻ trong độ tuổi mới lớn rất dễ có những tư tưởng phản kháng, làm ngược lại những gì bố mẹ nói để thể hiện bản thân".

Kỹ năng thiết lập môi trường số an toàn: Biết cách cài đặt quyền riêng tư, lọc nội dung và kiểm soát ứng dụng.

Tuy nhiên, vị chuyên gia lưu ý, bất kể là trẻ em hay người lớn đều có quyền riêng tư, nhưng quyền riêng tư đó cần được đặt trong một khung an toàn phù hợp với độ tuổi.

Không chỉ dừng lại ở vai trò của gia đình, nhà trường cần có vai trò rất quan trọng vì đây là nơi trẻ được trang bị tri thức và hình thành hành vi xã hội.

"Tôi cho rằng giáo dục an toàn số nên được đưa vào nhà trường dưới dạng chuyên đề bắt buộc, tích hợp theo độ tuổi, thay vì chỉ là các buổi tuyên truyền ngắn hạn.

Song song đó, hạ tầng mạng trong trường học cũng phải được bảo vệ về mặt kỹ thuật bằng các lớp lọc nội dung và giám sát truy cập. Không thể nói đến giáo dục số an toàn nếu chính hạ tầng số của trường học chưa được thiết kế an toàn", ông Ngô Tuấn Anh đề xuất.