Dân số Việt Nam mất cân bằng giới tính khi sinh như thế nào

Dân số Việt Nam đang mất cân bằng giới tính khi sinh với tỷ lệ 111,4 bé trai trên 100 bé gái, vượt xa quy luật sinh học tự nhiên là 104-106/100.

GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Dân số và Các vấn đề xã hội, gọi tỷ số chênh lệch giới tính khi sinh như trên là "bức tranh dân số bị méo mó nghiêm trọng". Nhìn trên quy mô toàn dân số, cơ cấu giới tính của Việt Nam hiện khá cân bằng, với khoảng 99 nam trên 100 nữ. Tuy nhiên, phân tích theo từng nhóm tuổi, tình trạng mất cân bằng bộc lộ rất rõ.

Cục Thống kê năm 2024 công bố tỷ lệ giới tính khi sinh là 111,4 trẻ trai trên 100 trẻ gái, còn theo cơ cấu nhóm trẻ em từ 0 đến 14 tuổi cứ 100 bé gái thì có 109,7 bé trai. Một số địa phương ghi nhận mức chênh lệch rất cao. Vùng đồng bằng sông Hồng có tỷ số giới tính khi sinh 113,2 bé trai trên 100 bé gái, trong khi khu vực Trung du và miền núi phía Bắc số bé trai lên tới 115,3 - thuộc nhóm cao nhất cả nước.

Các chuyên gia về dân số tính toán nếu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh hiện nay không được kìm hãm, đến năm 2034 Việt Nam sẽ thừa khoảng 1,5 triệu nam giới độ tuổi kết hôn và thừa 1,8 triệu vào năm 2059. Giới chuyên gia lo ngại tình trạng này sẽ phá vỡ cấu trúc gia đình, khiến người đàn ông khó tìm vợ, hệ lụy là kết hôn muộn hoặc sống độc thân vĩnh viễn.

"Điều đáng lo ngại nhất là mất cân bằng giới tính ngay từ khi sinh vẫn chưa được cải thiện đáng kể", GS Cử nói.

Sau 7 năm, từ 2017 đến 2024, tỷ số giới tính khi sinh chỉ giảm 0,7 điểm, cho thấy tốc độ cải thiện rất chậm. Theo ông Cử, đây là thách thức lớn đối với mục tiêu mà Nghị quyết 21 đặt ra là đưa tỷ số giới tính khi sinh xuống dưới 109 bé trai trên 100 bé gái.

Việt Nam đã sớm nhận diện nguy cơ này và ban hành nhiều chính sách kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh. Tuy nhiên, theo ông Cử một số mục tiêu trong các chiến lược trước đây được đánh giá là chưa sát thực tế hoặc thiếu tính khả thi. Chẳng hạn, đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016-2025 đặt mục tiêu đưa tỷ số giới tính khi sinh về khoảng 107 sau năm 2025, song đến nay kết quả đạt được vẫn còn khá xa kỳ vọng.

Nguyên nhân của tình trạng này không nằm ở yếu tố sinh học mà xuất phát từ những định kiến xã hội tồn tại hàng nghìn năm, trong đó nổi bật là tư tưởng trọng nam hơn nữ, bất bình đẳng giới, cùng với sự lạm dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật để lựa chọn giới tính thai nhi. Bên cạnh đó, sự phát triển kinh tế - xã hội các vùng chưa đồng đều và hệ thống an sinh xã hội còn những khoảng trống cũng góp phần duy trì tâm lý "phải có con trai".
 

Chính sách khuyến khích sinh con một bề là gái

Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư hướng dẫn chính sách khuyến khích, khen thưởng, hỗ trợ tập thể, cá nhân làm tốt công tác dân số. Một trong những nội dung được quan tâm là đề xuất hỗ trợ các gia đình sinh hai con một bề là gái bằng cách miễn giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế, sữa học đường cùng nhiều chính sách an sinh khác. Chính sách này nhằm mục tiêu khuyến khích các gia đình sinh con gái trong bối cảnh mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam ngày càng nghiêm trọng và Chính phủ đặt mục tiêu đưa tỷ số giới tính khi sinh xuống dưới 109 bé trai/100 bé gái vào năm 2030.

Trên thực tế, trước khi có chính sách cấp quốc gia, một số địa phương tiên phong áp dụng cơ chế thưởng tiền cho các gia đình sinh hai con gái, bước đầu tạo hiệu ứng tích cực. Như Tây Ninh đưa tiêu chí kiểm soát mất cân bằng giới tính vào hương ước, quy ước, khen thưởng 240 ấp năm 2023 và 208 ấp năm 2024 với tổng kinh phí hơn 1,3 tỷ đồng. Hưng Yên biểu dương hơn 100 gia đình sinh con gái chăm ngoan, học giỏi. Hải Phòng tuyên dương các gia đình sinh con gái thành đạt, thưởng mỗi gia đình 5 triệu đồng. Khánh Hòa và Sơn La lồng ghép chính sách này vào phong trào xây dựng gia đình hạnh phúc và các chương trình dân số hàng năm.
 

Trẻ em khu tập thể ở Hà Đông. Ảnh: Hoàng Giang

Đánh giá về đề xuất trong dự thảo mới của Bộ Y tế, bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Truyền thông - Giáo dục, Tổng cục Dân số, (nay là Cục Dân số), cho rằng đây là chủ trương cần thiết nhưng chỉ hỗ trợ một lần thì khó giải quyết tận gốc tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh. Theo ông, Việt Nam đang đối mặt đồng thời với mức sinh thấp và tỷ số giới tính khi sinh ở mức cao. Nguyên nhân cốt lõi không phải do thiếu hỗ trợ cho gia đình sinh con gái mà xuất phát từ định kiến "phải có con trai". Do đó, nếu chỉ tập trung khuyến khích sinh con gái, chính sách có thể bị hiểu là "thưởng vì sinh con gái" hoặc vô tình tạo động lực sinh thêm con để có con trai.

Ông đề xuất chuyển từ chính sách hỗ trợ ngắn hạn sang đầu tư dài hạn cho trẻ em gái và phụ nữ thông qua học phí, bảo hiểm y tế, học bổng, đào tạo nghề, tạo việc làm, hỗ trợ khởi nghiệp và bảo đảm bình đẳng trong giáo dục, việc làm, tài sản, thừa kế.

"Thông điệp cần hướng tới là sinh con gái không thiệt thòi, nuôi con gái không thiệt thòi và con gái cũng là tương lai của gia đình", ông nói.

Chuyên gia cũng đề nghị xây dựng mô hình "Gia đình hai con gái tiêu biểu" với các tiêu chí về bình đẳng giới, không lựa chọn giới tính thai nhi, nuôi dạy con tốt và tích cực tham gia cộng đồng, thay vì chỉ khen thưởng dựa trên số lượng con gái. Ngoài ra, cần xây dựng "bản đồ mất cân bằng giới tính khi sinh" để phân loại địa phương theo mức độ nguy cơ, từ đó tập trung nguồn lực đúng nơi, đúng đối tượng thay vì triển khai dàn trải trên phạm vi cả nước.

Bên cạnh đó, cần đổi mới truyền thông, tập trung nhiều hơn vào nam giới, ông bà, trưởng họ và những người có ảnh hưởng trong gia đình. Theo ông, chỉ khi trẻ em gái được bảo đảm cơ hội học tập, việc làm và an sinh bình đẳng thì tư tưởng "phải có con trai" mới dần thay đổi.

Đại diện Cục Dân số cho biết dự thảo của Bộ Y tế vẫn đang được lấy ý kiến và sẽ tiếp thu, hoàn thiện trước khi dự kiến ban hành vào cuối năm nay.